Stikstofberekening in de bouwfase: wat telt mee en wat u invoert

Kort antwoord: ja, ook een paar weken graafwerk telt mee. In de bouwfase rekent u de stikstof van de werktuigen op de bouwplaats en van het bouwverkeer van en naar de bouwplaats. Per werktuig voert u in AERIUS Calculator de draaiuren, het vermogen en de emissieklasse (stageklasse) in. Dat de bouw meetelt, volgt uit de tussenuitspraak van de Raad van State van 2 november 2022: sindsdien mag de bouwvrijstelling niet meer worden toegepast. Komt de berekening voor bouw en gebruik nergens boven 0,00 mol/ha/jr uit, zonder salderen, dan vormt stikstof volgens BIJ12 geen belemmering. Uw gemeente of de provincie (het bevoegd gezag) beslist of dat bewijs volstaat.

Waarom de bouwfase meetelt

Tot november 2022 hoefde de stikstof van bouwwerkzaamheden niet apart te worden onderzocht. Die regel heette de bouwvrijstelling. In de Porthos-zaak oordeelde de Raad van State op 2 november 2022 dat de vrijstelling buiten toepassing moet blijven. Sindsdien telt de bouw weer mee, ook als die maar kort duurt.

Een vaste ondergrens voor kleine of kortdurende bijdragen is er niet. BIJ12 schrijft dat een ecologische beoordeling projectspecifiek is, en "dat er geen algemene lijn is dat deposities van een bepaalde omvang nooit effect hebben". De voortoets, het onderzoek of uw plan een natuurvergunning nodig heeft, is volgens BIJ12 ook niet alleen bedoeld voor tijdelijke uitstoot. Meer over de grens waar u nu aan toetst, leest u in Rekenkundige ondergrens stikstof: wat het is en wat nu geldt.

Wat er in de bouwfase meetelt

Mobiele werktuigen. Dat zijn machines die niet over de openbare weg rijden, zoals graafmachines, shovels, hijskranen en ook generatoren en aggregaten (Instructie, hoofdstuk 8).

Bouwvoertuigen op de bouwplaats. Kiepwagens en andere vrachtwagens die op de bouwplaats met hun motor werken, heten in AERIUS MUT en ZUT. In hun emissiefactor zit het hijsen, kiepen, cement mixen, langzaam rijden en stationair draaien op de bouwplaats al verwerkt (paragraaf 8.2).

Bouwverkeer. Vrachtwagens en bestelbussen van en naar de bouwplaats horen erbij. U rekent ze mee tot het verkeer is opgenomen in het heersende verkeersbeeld. De Instructie zegt daarover: "In de regel wordt het verkeer meegenomen tot het zich verdund heeft tot enkele procenten van het reeds aanwezige verkeer." Harde criteria zijn er niet; u onderbouwt uw keuze (paragraaf 2.5.2).

Wat u per werktuig invoert

AERIUS Calculator kent twee standaardmethoden (Instructie, paragraaf 8.1.1 en 8.1.2):

• U-methode: de draaiuren, het vermogen en de stageklasse. Die gebruikt u als het brandstof- en AdBlue-verbruik niet bekend is, wat bij een nieuw bouwplan vaak zo is.
• AUB-methode: de draaiuren, het brandstofverbruik en het AdBlue-verbruik, naast de stage- en vermogensklasse. Zijn die gegevens uit de praktijk bekend, dan adviseert de Instructie deze methode.

Bij de draaiuren telt u stationair en belast draaien samen. Schat ze zo goed mogelijk: volgens TNO leidt een te hoog of te laag aantal uren tot navenant hogere of lagere uitstoot. Een ruwe gok kan uw plan dus onnodig boven 0,00 brengen, of een onderbouwing opleveren die niet klopt met de uitvoering. De stageklasse hangt af van het bouwjaar en het vermogen van de motor. Volgens TNO stelt u die het best vast aan de hand van het motorplaatje, omdat bouwjaar en vermogen door overgangsregelingen niet altijd kloppen.

Hoe groot het verschil per werktuig is

Hoeveel NOx een werktuig volgens de U-methode uitstoot, rekent u zo uit: een factor per categorie, maal het vermogen, maal de draaiuren. TNO geeft in zijn handleiding dit voorbeeld: een machine van 160 kW uit 2018 (Stage IV), die 100 uur draait, stoot 4,16 kg NOx uit. Dat is de laagste dieselcategorie, met een factor van 0,26. Een machine van hetzelfde vermogen met een Stage II-motor valt volgens TNO in een categorie met factor 1,46. Dat tweede getal staat niet in de handleiding; wij rekenden het zelf uit met de formule en de factor van TNO: 160 kW maal 100 uur maal 1,46, gedeeld door 1000, is 23,36 kg NOx. Dat is ruim vijf keer zoveel als in het voorbeeld van TNO.

Twee dingen om op te letten:

• Kleine machines. Onder de 56 kW valt ook een Stage V-motor volgens TNO in een hogere categorie, omdat die motoren geen SCR-katalysator hebben. Een nieuwe minigraver is dus niet vanzelf de schoonste keuze.
• Stationair draaien. Bij moderne motoren met een SCR-katalysator is er volgens TNO een risico op hogere NOx-uitstoot bij lage motorbelasting, zoals stationair draaien. Minder stationair draaien helpt daarom twee keer: minder uren en minder uitstoot per uur.

Elektrisch, HVO en mitigatie

Een elektrisch werktuig stoot geen stikstof uit. Laadt u het op met een dieselaggregaat, dan telt dat aggregaat wel mee (Instructie, paragraaf 8.1.3). HVO- of biodiesel kunt u in AERIUS niet kiezen. Volgens de Instructie, met een verwijzing naar TNO, maakt de soort diesel weinig tot geen verschil voor NOx en NH3.

Kiest u elektrisch materieel juist om de stikstof te beperken, dan kan dat volgens BIJ12 een mitigerende maatregel zijn. Zo'n maatregel mag niet meetellen in de voortoets, alleen in een passende beoordeling, de uitgebreide ecologische toets. Rekent u in de voortoets, dan gaat u in dat geval uit van materieel op brandstof. Uw gemeente of de provincie beoordeelt hoe dat bij uw plan ligt.

Een tweede, aparte regel op de bouwplaats

Los van de natuurvergunning geldt de emissiereductieplicht. Is voor het bouwen een omgevingsvergunning voor een technische bouwactiviteit of een bouwmelding nodig, dan moet wie bouwt adequate maatregelen nemen om de stikstofuitstoot te beperken (artikel 7.19a Besluit bouwwerken leefomgeving). Volgens IPLO gaat het om de bouwplaats zelf, niet om het vervoer van en naar de bouwplaats. De maatregelen stuurt u mee met de aanvraag of melding; IPLO biedt daarvoor een formulier. Die plicht geldt ook als uw AERIUS-berekening op 0,00 uitkomt. Wat u bij zelf rekenen nog meer tegenkomt, leest u in AERIUS-berekening zelf maken of laten maken?.

Wat de uitkomst betekent

Blijft de berekening voor bouw en gebruik op elk Natura 2000-gebied op 0,00 mol/ha/jr, zonder salderen, dan heeft u voor stikstof geen natuurvergunning nodig. Bewaar de berekening goed. Wat 0,00 precies betekent, leest u in Wat betekent 0,00 mol/ha/jr voor uw vergunning?. Komt er meer uit, kijk dan eerst naar de invoer die het verschil maakt: de stageklasse, de draaiuren en het aantal vrachten. Blijft er daarna meer dan 0,00 over, dan is een passende beoordeling nodig en mogelijk een natuurvergunning.

Wat een berekening voor de bouwfase kost, met de prijzen van andere aanbieders, hun bron en de peildatum, leest u op Wat kost een AERIUS-berekening?.

Bouwt u 1 tot 4 woningen of maakt u van een schuur een woning? Vul het adres van uw bouwplan in en zie gratis de uitslag voor bouw en gebruik, met de werktuigen en vrachten vooraf ingevuld en per waarde de bron. Het rapport voor uw aanvraag, met de AERIUS-berekening en de invoerbestanden als bijlage, bestelt u bij een groene uitslag voor € 89 inclusief btw.